Baskowie
Liczebność ogółem
2300000
Regiony zamieszkania
Hiszpania - 1900000
Republika francuska - 200000
resztka świata - 170000
Język
baskijski
Religie
katolicyzm
Baskowie – naród zamieszkujący tereny na granicy Hiszpanii i Francji powyżej Zatoką Biskajską. W chwili obecnej żyje naokoło 2,3 miliona Basków, z czego 1,9 miliona w Hiszpanii, dookoła 200 tysięcy we Francji i 170 tysięcy na emigracji (głównie w Ameryce Łacińskiej).
Spis treści
//
Historia
Pochodzenie Basków jest nieznane. Najprawdopodobniej wywodzą się od ludności, która zamieszkiwała znaczną część Europy nim przybyciem Indoeuropejczyków (II millenium p.n.e.). W starożytności nie ulegli celtyzacji i romanizacji, kiedy inne ludy Półwyspu Iberyjskiego. Baskowie mówią językiem, kto nie wywodzi się z języków indoeuropejskich, wykazuje za to pewne izomorfizm do dialektów, którymi posługują się pewne odosobnione populacje w dolinach Kaukazu. Intrygujący pretekst do badania pochodzenia Basków dają szkoła wyższa powyżej grupami krwi. Otóż allel grupy krwi B faktycznie u nich nie występuje, a częstość występowania grupy krwi 0 jest najwyższa w Europie. Ok. 35% ludności baskijskiej ma grupę krwi Rh-, w toku podczas gdy w Europie składnik Rh nie występuje w naokoło 15 przypadkach na 100.
Baskijska moneta z I w. bite w Pampelunie
Po upadku Cesarstwa Rzymskiego uzyskali swoboda. Wizygoci i Arabowie nie zdołali utrzymać w ryzach ich ziem (z wyjątkiem okolic Pampeluny). Początki baskijskiej państwowości związane są z powstałym w 824 roku Królestwem Pampeluny, później znanym w charakterze Królestwo Nawarry, które poniżej względem terytorialnym zbliżone było do obecnego obszaru Kraju Basków. Za rządów króla Sancha III Wielkiego (ok. 1000-1035) królestwo to było największą potęgą chrześcijańską na Półwyspie Iberyjskim. Po niemalże czterech wiekach panowania rodzimej dynastii, w roku 1200, w wyniku niepokojów wewnętrznych prowincje Gipuzkoa, Araba i Bizkaia oderwały się od Królestwa Nawarry i zostały włączone do Królestwa Kastylii, lecz panujący kastylijski musiał ślubować, iż będzie przestrzegał Statutów Nawarry (tzw. fueros), a władzę sprawował przez wicekróla. Baskowie mieli zależeć nie królowi Kastylii, tymczasem lokalnym zgromadzeniom. Umowa to rozciągało się na wszystkie czwórka jednostki terytorialne – Arabę, Gipuzkoę, Bizkaię i Nawarrę i było ratyfikowane przez kolejnych monarchów hiszpańskich. Nie zważając na włączenia do wielkiego organizmu państwowego, terytoria zamieszkane przez Basków charakteryzowała polityczna odrębność. Wybitni Baskowie byli wybitnymi Hiszpanami: ministrami Korony, wojownikami, konkwistadorami w Nowym Świecie, administratorami, misjonarzami.
Stulecie przemian
Wiek XIX był na rzecz tych terenów okresem diametralnych zmian gospodarczych i społecznych. W roku 1765, w odpowiedzi na nasilającą się dyskryminację ze okolica Kastylijczyków, którzy zaczęli absorbować wysokie stanowiska w ich kraju, Baskowie powołali Asysta Przyjaciół Kraju Basków. Jego celem była legalne opór nowym, antyautonomicznym tendencjom w polityce Hiszpanii. Czwórka lata później, w wyniku reformy administracyjnej, likwidacji uległa wolność francuskiej części Gaskonii, którą z drugiej strony ograniczono w tej chwili w okresie rewolucji francuskiej. W 1814 roku król Hiszpanii Ferdynand VII zniósł konstytucję uchwaloną dwie lata poprzednio i tym samym odebrał baskijskie przywileje w swoim królestwie.
Po śmierci Ferdynanda w Hiszpanii żarliwy walki między pretendentami do tronu określone mianem wojny karlistowskiej (1833-37). W jej czasie przywiązani do swych swobód i obyczajów, na wskroś religijni Baskowie poniżej hasłem Bóg i stare prawa w charakterze karliści popierają Don Carlosa – konserwatywnego pretendenta do tronu Hiszpanii. Konsekwencją wojny było częściowe dymisjonowanie podstawowych regulacji dotyczących swoistej odrębności Basków, które, zapisane we fueros, obowiązywały w niespełna niezmienionej postaci aż do 1841 r. Dotyczyło to przede wszystkim istnienia odrębnych instytucji państwowych, które zdelegalizowano. Również w tym roku ustalono ostateczną granicę między Francją a Hiszpanią, dzieląc brzeg Basków na dwa części: francuską, w składniki której wchodziły trzy prowincje (Lapurdi, Zuberroa, Dolna Nawarra) i hiszpańską, składającą się z Bizkai, Gipuzkoi, Górnej Nawarry i Araby. Na skutek tego podziału powstało parol jednoczące Basków, „Zapiak Harap”, inaczej „Siedem w jedności”. Konotować ono miało próba do połączenia wszystkich siedmiu prowincji w jedno państwo. W wyniku klęski karlistów w III wojnie karlistowskiej (1872-1876), doszło do całkowitego zniesienia fueros. Zwolnienie przywilejów (m.in. przywilejów celnych) było ale poważnym impulsem do rozwoju gospodarczego tych regionów.
Urodzenie świadomości narodowej
Za prekursora baskijskiej doktryny narodowej uważa się Sabino Aranę y Goiri (pisarz „Formularza istotnych zasad nacjonalizmu baskijskiego”). Był on założycielem PNV Baskijskiej Partii Narodowej (Eusko Alderli Heltzale, Partido Naciona Vizcaya), powstałej w 1894 r. Pierwotnie była płeć nadobna organizacją krańcowo nacjonalistyczną, tradycjonalistyczną i antyliberalną. Arana opowiadał się za stworzeniem samorządnego państwa baskijskiego, związanego z Hiszpanią na zasadzie równości, politycznie podporządkowanego Kościołowi, składającego się z szeregu autonomicznych jednostek zarówno z hiszpańskiej, kiedy i francuskiej części ziemi Basków. Był również pomysłodawcą narodowej flagi – ikurriny, na której barwa marksistowski symbolizuje prowincję Bizkaia, biel krucyfiks to na zabój wierze katolickiej, a dolar krucyfiks (nazwany krzyżem św. Andrzeja) ma być podobnym Dąb w Guernice. Ulubiony napór kładł on na nieodzowność zachowania i rozwoju języka – euskery. Do 1898 r. aktywność PNV miała nadzwyczaj wąski oblicze. Grupa liczyła niewielu członków i funkcjonowała w warunkach pół-tajności. Akcesja grupy euskalerriacos Ramona Soty do PNV i pomoc finansowe i propagandowe udzielone Aranie przez tygodnik Euskalduna zaowocowały pierwszymi sukcesami wyborczymi (Arana został deputowanym prowincji Bizkaia w Bilbao) i PNV zaczęła konfabulować znaczenia na baskijskiej scenie politycznej.
Druga Republika
16 kwietnia 1931 roku proklamowana została Druga Rzeczpospolita Hiszpanii. Odżyły marzenia Basków o odzyskaniu co najmniej części odebranych swobód. Tym z większym natężeniem, że prekursorski szczebel uznał autonomię Katalonii. Uzyskanie w 1936 roku autonomii przez Basków nastąpiło w czwórka lata po przeprowadzeniu stosownego referendum. Podług statutu autonomicznego Baskowie mogli dysponować swój parlament i poziom poprzednio przed dostępny, posiadali system prawny do prowadzenia własnej polityki podatkowej a swobodę rozwoju kultury. W składniki Kraju Basków weszły prowincje Araba, Bizkaia, Gipuzkoa, nie znalazła się w przedtem Nawarra, której populacja odrzucili autonomię w referendum. Wynikało to z faktu, iż odsetki ludności rdzennie baskijskiej był w tamtym miejscu wielce poniższy. Działania te spotkały się z ostrym sprzeciwem przeciwników rządów republikańskich. Piksel 2 opublikowanego w 1933 r. programu politycznego faszyzującej partii „Falanga” głosił: „Hiszpania jest jednością przeznaczoną Narodowi. Cały zamachnięcie się na tę integralność jest antypatyczny. Wszystek separatyzm jest zbrodnią, której nie przebaczymy. Obowiązująca ustawa zasadnicza, dając składnik temuż, stanowi zamachnięcie się na Spójność przeznaczoną Hiszpanii. Tedy żądamy jej natychmiastowego zniesienia”. Falanga chciała przekuć Hiszpanię w państwo centralistyczne, sprzeciwiała się jakimkolwiek elementom autonomii. W nocy z 17 na 18 lipca 1936 roku w Hiszpanii wybuchło antyrepublikańskie zryw poniżej dowództwem generała Francisco Franco, które zapoczątkowało wojnę domową. Po jej wybuchu, rozkład wśród Basków się pogłębił: Baskowie z Navarry i Alavy opowiedzieli się po stronie generała Franco , zasilając karlistowskie oddziały zbrojne – requetes, a nacjonaliści opowiedzieli się po stronie rządu ludowego i 7 października 1936 powołali na terenie Vizcaya i Gipuzkoa autonomiczną republikę Euzkadi. Na czele rządu baskijskiego stanął Jose Antonio de Aguirre. Strategiczne punkt i wachlarz naturalne kraju Basków były z punktu widzenia allel. Franco krańcowo istotne. Znacznie rozwinięty i uprzemysłowiony przestrzeń poniżej panowaniem mniejszości narodowej jak w pełni oddzielny uczestnik układny zagrażał planom faszystów i w następstwie tego rebelianci dążyli do jego podporządkowania w pierwszej kolejności. Franco wiedział, iż przełamanie oporu Basków będzie silnym ciosem na rzecz rządu madryckiego. Zagraniczni sojusznicy rebeliantów żądali z drugiej strony pokrywania kosztów pomocy wojskowej dostawami rud żelaza. Najbogatsze a złoża tego surowca znajdowały się właśnie w Kraju Basków.
Szubrawstwo Guerniki
W czasie wojny domowej, 26 kwietnia 1937 narodowo-socjalistyczny filia „Condor” zbombardował środek miasta Guernica, która była w owym czasie siedzibą rządu autonomicznego Kraju Basków. Napad spowodował ogromne zniszczenia w mieście. Tragedii dopełnił okoliczność, iż stało się to w doba targowy. Zginęły 1654 osoby, a 889 zostało rannych. Ofiarami byli zaledwie cywile. Od tej chwili termin ta stała się na rzecz całego narodu Basków, dniem narodowej tragedii. Nacjonaliści hiszpańscy rozpowszechnili informację, iż napad był dziełem Frontu Ludowego i proch na celu zwiększenie oporu Basków przeciw frankistom. Po gwałtownej kampanii trwającej od kwietnia do sierpnia 1937 tereny autonomii zostały opanowane przez frankistów. Dwaj z czterech prowincji baskijskich które poparły szczebel republikański, zostały oskarżone o zdradę i po wojnie poddane represjom.
Czasy reżimu
Po ostatecznym przejęciu władzy w całej Hiszpanii przez Franco rozpoczęły się prześladowania zbuntowanej mniejszości narodowej. Baskowie zostali uznani za zdrajców, a wszystkie stanowiska administracyjne objęli Kastylijczycy. Trwający do roku 1948 położenie militarny efektywnie uniemożliwił jakąkolwiek legalną walkę o restauracja autonomii. Stopień Franco doprowadził do formalnoprawnej likwidacji uprawnień autonomicznych Kraju Basków. Zakazano używania języka baskijskiego, wydawania narodowych pism, kultywowania tradycji. Zabroniono obchodzenia świąt narodowych. Uratowanie kultury i języka w okresie frankistowskim a i behawior narodowej odrębności zawdzięczali Baskowie, w dużym stopniu, Kościołowi katolickiemu. Proch on, w charakterze niezrównany strona w regionie, system prawny do prowadzenia wyższych uczelni. Seminaria duchowne na terytoriach baskijskich stały się miejscami pielęgnowania narodowej spuścizny a kształtowania przyszłej baskijskiej inteligencji. Półjawnie działały plus szkoły baskijskie (ikastolas), prowadzone przez działaczy narodowych nauczających języka baskijskiego i historii i geografii Kraju Basków. Radykalizm rządu centralnego spowodował postęp nastrojów niepodległościowych. W efekcie, w lecie 1959 roku narodziła się ETA (Euskadi Ta Askatasuna – Macierz Basków i Swoboda) utworzona przez grupę studentów niezadowolonych z umiarkowanych postulatów PNV. ETA była jedyną zbrojną grupą działającą w Hiszpanii w czasie rządów Franco. Pierwsze danie działania ugrupowania polegały na podkładaniu ładunków wybuchowych w miastach Bilbao, Vitoria i Santander. Pierwsza duża postępowanie zbrojna miała obszar w 1961 r. – była to nieudana próba wykolejenia pociągu wiozącego weteranów wojny domowej do Donostii na obchody 25 rocznicy zakończenia wojny. Milicja odpowiedziała blokadami dróg, przeszukiwaniami domów, torturami aresztowanych. W efekcie wielu Basków udało się na emigrację, w toku kiedy inni poparli walkę ETA. Kolejne akcje ETA wiązały się z kolejnymi aresztowaniami. Aresztowania skutkowały procesami, w których zapadały wyroki śmierci. W kwietniu 1975 stan rzeczy zaostrzyła się do tego stopnia, iż ogłoszono sytuacja niezwyczajny w prowincjach Gipuzkoa i Bizkaia. Również baskijski Kościół stal się obiektem ataków ze okolica rządu – aresztowano biskupa Bilbao Anoverosa, księdza Eustasio Erquicia poddawano brutalnym torturom.
Wyczekiwane zmiany
Po śmierci generała Francisco Franco, 20 listopada 1975 roku, Hiszpania rozpoczęła długą drogę ku demokracji. Południowe prowincje Kraju Basków – dalej przy kontrolą wojskową – zostały podzielone. Oddzielono Nawarrę od Araby, Bizkai i Gipuzkoi. Swoboda, którą im przyznano stanowiła niemniej jednak dopiero co pamięć niezależności, jaką cieszyły się te prowincje za panowania króla Jana III. Brzeg Basków mógł mieć swój własny parlament, uzyskał kontrole ponad podatkami i edukacją, przyzwolono na swobodną promocję kultury i języka. Te ograniczone ustępstwa rządu centralnego nie usatysfakcjonowały ETA, która wzmogła akcję terrorystyczną, kierując ja głównie przeciw hiszpańskim politykom. Socjalistyczny stopień z premierem Felipe Gonzalezem na czele próbował pokonać ETA tworząc antyterrorystyczna grupę GAL. Była płeć słaba odpowiedzialna za sen wieczny 28 osób podejrzanych o członkostwo w baskijskiej organizacji. Baskowie nie ustawali chociaż w staraniach o pokojowe sposób sporu. Pierwsze danie demokratyczne wybory w Hiszpanii odbyły się 15 czerwca 1977 roku. Referendum powyżej nową konstytucją Królestwa przeprowadzono 6 grudnia 1978. W tym okresie w Kraju Basków powstały dwaj nowe partie polityczne – Euskadiko Ezkerra (EE, Lewa strona Euskadii – w roku 1993 wcielona do Hiszpańskiej Partii Socjalistycznej) i Herri Batasuna (HB, Integralność Ludu). Te dwie ugrupowania cieszyły się poparciem wokół 30% elektoratu. Po wyborach ogólnokrajowych rozpoczęły się oficjalne rokowania na myśl nadania statusu autonomicznego prowincjom Araba, Bizkaia i Gipuzkoa. Uzyskawszy legitymizację ze okolica wyborców, PNV zaczęła popychać kwestię autonomii nuże w 1977 roku, uważając, iż restauracja autonomicznego stan prawny kraju Basków jest niezbędne, jeżeli chce się zakończenia przez ETA zbrojnej walki o suwerenność. Nieodzowność sprawnego przeprowadzenia negocjacji spowodowała, iż ze okolica Basków brała w nich współpraca właśnie PNV. Sojusz PNV i EE zdawała sobie sprawę, iż nie wyrażenie językowe poparcia na rzecz ograniczonych postanowień statutu przez samych Basków być może wydać plon interwencją zbrojną Madrytu w Kraju i zamachem stanu w Hiszpanii. Politycy baskijscy podkreślali wobec tego w oficjalnych wypowiedziach, iż przyjęcie Statutu jest jeno pierwszym krokiem na drodze do niepodległości. Ustalenia ponad Statutem zakończyły się w lipcu 1979 r. Przepis stwierdzał, że Baskowie będą mianować autonomiczną wspólnotę w ramach Hiszpanii, o nazwie Euskadi. Brzeg Basków zginać się puder na jego mocy z trzech prowincji. Nie zamknięto natomiast potencjał dołączenia do tychże Nawarry. Władza wykonywana miała być przez parlament, poziom i lehendakari (prezydenta). Parlament zginać się pył z 25 diputados (przedstawicieli) każdej z trzech prowincji wybieranych na perfekcyjny czas czterech lat. Z swojego grona selekcjonować mieli oni lehendakari. Prezydent z kolei nominował swoich consejeros (ministrów rządu autonomicznego). Parlament desygnować proch również swoich przedstawicieli do Senatu Królestwa Hiszpanii. 25 października 1979 odbyło się referendum w Kraju Basków, w którym przyjęto Przepis. Lada dzień również odbyły się wybory do parlamentu baskijskiego (9 marca 1980 roku). Baskowie raz jeszcze wyrazili wsparcie na rzecz PNV.
Tymczasem tajne rokowania między rządem a ETA miały obszar w roku 1992 w Algierii. Nie doprowadziły chociaż do zakończenia konfliktu. W grudniu 1997 roku 23 członków kierownictwa partii Herri Batasuna – uważanej za polityczne frakcja ETA – zostało aresztowanych i skazanych na siedem lat więzienia. Gigantyczny działanie na politykę ETA miały wydarzenia w Irlandii, jak iż ETA pozostawała w bliskich kontaktach z IRA. Wielkopiątkowe układ pokojowe skłoniło ETA do ogłoszenia we wrześniu 1998 pierwszego w ciągu 30 lat walki zbrojnej zawieszenia broni. Miało ono ustanawiać podstawa do rozmów między Herri Batasuna a rządem madryckim. Jak iż negocjacje z rządem nie przyniosły spodziewanych efektów, 14 miesięcy po ogłoszeniu zawieszenia broni, ETA ogłosiła, iż od 3 grudnia wznowi ataki. W latach 1979 – 1991 głosy oddane na baskijskie partie nacjonalistyczne każdorazowo dawały im większa część w parlamencie. Po cios główny w 1993 roku nie uzyskały one większości. Po wyborach w 1998 roku na 75 miejsc w lokalnym parlamencie obozowi narodowemu przypadło 41 miejsc, a jego ogólnohiszpańskim przeciwnikom 34 miejsca. Herri Batasuna zwiększyła z 11 do 14 miejsc swój pozycja posiadania. Zwierzchnik narodowcy z PNV zdobyli 21 miejsc, EA – 6. Hiszpańskiej prawicy przypadło 16 miejsc, na przestrzeni podczas gdy socjalistom 14.
Pakt z Lizarra
W lecie 1998 roku główne nacjonalistyczne siły polityczne Kraju Basków spotkały się w mieście Estella (Lizarra) z nadzieją na początek negocjacji mających uwzględnić do wypracowania wspólnego stanowiska w kwestii autonomii/niepodległości. We wrześniu 1999 roku zawartość paktu z Lizarra przedostała się do prasy. Okazało się, iż partie zgodziły się w poprzednio na myśl działań na obiekt niepodległości. Władze hiszpańskie wyraziły zbulwersowanie faktem istnienia tajnego porozumienia. W konsekwencji jesienny czas 1999 roku stanowiła era zintensyfikowanych rozmów między partiami baskijskimi. W efekcie, w październiku 1999 ambasador PNV skrytykował postanowienia statutu z 1979 roku. W wyborach 2000 Partido Popular osiągnęła większa część w hiszpańskim parlamencie, a szef rządu Aznar zadeklarował dalsze pertraktacje na rzecz autonomii Katalonii, równolegle ogłaszając iż nie będzie później negocjował z Baskami. Główne siły polityczne w Kraju Basków prezentują inaczej stanowiska które wydają się nie do pogodzenia. Po wspomnianym wyżej wyroku Sądu Najwyższego Hiszpanii skazującego na karę pozbawienia wolności 23 przywódców HB, PNV wydała publiczna wypowiedź potępiające werdykt, lecz równolegle jednoznacznie odcinające PNV od jakichkolwiek związków z HB azali ETA. W odpowiedzi 6 i 7 grudnia biura PNV zostały ostrzelane. Zamordowanych zostało dwóch przedstawicieli Partio Popular będących burmistrzami w zamian baskijskich. W efekcie dziesiątka tysięcy osób protestowało przeciw tym zbrodniom. Wszystkie partie obecne w Kraju Basków, z wyjątkiem HB, wzięły współpraca w wielkiej antyterrorystycznej manifestacji. W wyborach 2001 roku PNV i EA zdobyły wspólnie 33 z 75 miejsc w lokalnym parlamencie, alias 7 miejsc więcej aniżeli dwie lata wprzódy. Dwaj partie „hiszpańskie” zajęły drugie i trzecie obszar, nie bacząc na prowadzenia w Kraju Basków agresywnej kampanii w nadziei na odsuniecie PNV od władzy. żniwo wyborów został aczkolwiek odebrany w charakterze niepowodzenie Aznara i rządu centralnego, kto nie szczędził środków na kampanię. Równolegle, kawa na ławę podpora straciły również partie ekstremistyczne. Pokłosie wyborów unaocznił podpora mieszkańców Kraju Basków na rzecz umiarkowanego podejścia do kwestii niepodległości. 30 grudnia 2004 roku parlament baskijski przyjął bezwzględną większością głosów hipoteza reformy Statutu z Guerniki, tzw. Projekt Ibarretxe, kto odtąd został przedstawiony Kortezom. Projekt ów, oględny znaczące poszerzenia autonomii Kraju Basków, został ale odrzucony przez parlament hiszpański (Kortezy) i teraz sprawa reformy statutu Kraju Basków znajduje się w impasie.
Źródła: MacClancy, Jeremy. 1988. “The Culture of Radical Basque Nationalism”. Anthropology Today 4:5 (October), pp. 17-19. Da Silva, Milton M. 1975. Modernization and Ethnic Conflict: The Case of the Basques. Comparative Politics 7:2 (January), pp. 227-251. Blinkhorn, Martin. 1974. ‘The Basque Ulster’: Navarre and the Basque Autonomy Question under the Spanish Second Republic. The Historical Journal 17:3 (September), pp. 595-613. Payne, Stanley G. 1991. Nationalism, Regionalism and Micronationalism in Spain. Journal of Contemporary History 26:3/4 (September), pp. 479-491.
Cywilizacja i dyskurs baskijski
Świadomość odrębności społeczno–kulturowej Basków jest nader duża. Uważają się oni za syn pierworodny naród w Europie, mówiący najstarszym i reliktowym językiem. Są jedyną grupą – przy rodziny kaukaskiej, która oparła się „indoeuropejskiej inwazji” i od tysiącleci zamieszkuje pewno ów tenże przestrzeń. Odrębność Basków jest potwierdzona badaniami genetycznymi – wykazują oni, pewne odrębne cechy genetyczne. To znaczy, nad jedna druga populacji baskijskiej ma grupę krwi pierdoła, poza tym badania psychologiczne wykazały, iż ruchy gałek ocznych u Basków w określonych sytuacjach (np. podczas gdy sobie szczyptę przypominamy, bądź gdy trochę sobie wyobrażamy) wykazują inne cechy aniżeli u całej reszty populacji ludzkiej. Poziom hiszpański sprzeciwia się badaniom genetycznym powyżej odrębnością Basków, bowiem obawia się on, iż mogłyby donieść argumentów zwolennikom nacjonalistów. Przedmiot konieczności zachowania odrębności rasowej Basków (limpieza de sangre, alias niewinność krwi) została z drugiej strony zapoczątkowana na ospale przedtem tym, gdy przeprowadzono zupa badania genetyczne, przez wspomnianego działacza nacjonalistycznego z drugiej połowy XIX w., Sabino de Aranie. Baskowie zamieszkują tereny doskonale nadające się do przetrwania i zachowania odrębności etnicznej. Są górzyste i zalesione, położone na uboczu głównych szlaków handlowych, nie przedstawiały dużej wartości na rzecz kolejnych najeźdźców z braku bogactw materialnych i dobrych gleb. Równolegle gleby te były na tak duża liczba żyzne, iż w połączeniu z obfitymi opadami umożliwiały przetrwanie.
Edukacja. W ostatnich dziesięcioleciach obserwuje się znaczące rozkwit języka i kultury, raz za razem więcej ludzi zaczyna przemawiać po baskijsku, co jest nieomal odwróceniem trendu trwającego od wielu dziesięcioleci. Mowa baskijski zaczyna pojawiać się w największych metropoliach regionu – Pampelunie, San Sebastian, Bilbao. Świadectwem ożywienia kulturalnego jest jawnie słynnego Muzeum Gugenheima w Bilbao. W 1979 r., podczas gdy obręb Basków uzyskał autonomię, jeno 20 proc jego ludności używało baskijskiego. Dzisiaj numer ta wynosi 22%, doniośle wzrosła wszelako numer osób, które znają baskijski, mimo to nie używają go w domu (np. numer mieszkańców Kraju Basków nie znających baskijskiego w ogóle zmniejszyła się o 250 tys. od 1991 do 2001 r., współcześnie stanowią oni 44% – więc powyżej jedna druga mieszkańców akuratnie zna baskijski). ów rozwój był wynikiem wzmocnienia nastrojów nacjonalistycznych i świadomej polityki rządu baskijskiego, zmierzającego do zwiększenia zasięgu baskijskiego. Istnieją specjalne instytucje popierające „baskizację”: ponadplanowy fakultet baskijskiego ministerstwa edukacji, Instytut Piśmienności Dorosłych i Baskizacji natomiast Instytut Baskijski Administracji Publicznej. Istnieje instytucja państwowa (Królewska Akademia Języka Baskijskiego) i do licha i trochę prywatnych zajmujących się normalizacją języka (ustalaniem naukowej terminologii itp.). Efekty są pozytywne. Na Uniwersytecie Kraju Basków 25% studentów uczy się w języku baskijskim. Wśród osób w wieku od 16-24 lata panuje większa wiedza baskijskiego aniżeli wśród osób w wieku 25-34, często zdarza się, iż młodzi używają języka między sobą, a nie używają go w domu. Wskutek tego również poziom baskijski podejmuje działanie o to, by baskijski był przekazywany z pokolenia na ród, a iżby młodzi, nauczywszy się baskijskiego w szkole, używali go również w domu. Na terenie Kraju Basków działają trzy uniwersytety: Wszechnica Kraju Basków (państwowy), Uniwerek Duesto (poczesny, intymny uniwerek o długiej tradycji, prowadzony przez Jezuitów), Uniwerek Mondragon (osobisty). Sprzyjająca przetrwaniu języka baskijskiego położenie panuje atoli właśnie w Hiszpanii. We Francji obowiązuje w przyszłości działalność polityczna asymilacji i jednego języka urzędowego, a profil używania baskijskiego zmniejsza się.
Kultura. W początkowym okresie cywilizacja baskijska była oparta na przekazach ustnych, z tej przyczyny zupa dzieło sztuki literackie, zbiór wierszy Beniata Etxepare, datuje się nie wcześniej na stulecie XVI. Za najwybitniejszego pisarza baskijskiego uważa się Miguela de Unamuno y Jugo (1864-1936). Był profesorem uniwersytetu w Salamance, zajmował się ponadto filozofią. Baskowie uwielbiają obrzęd. Np. w sierpniu Bilbao i San Sebastian obchodzą Siedem dni Miasta. W tym czasie wędrujące orkiestry wygrywają ludowe melodie na miejscowych fletach (txistu) a bębnach. San Sebastian znane jest plus z Międzynarodowego Festiwalu Filmowego (istnieje od 1957 r. najlepsze filmy fabularne i krótkometrażowe nagradzane są Wielką Złotą Muszlą), odwiedzanego przez licznych turystów. Baskowie wykazują się pewnymi odrębnościami, jeżeli chodzi o zwyczaje i tradycje, w stosunku do reszty populacji Hiszpanii. Zwraca uwagę nadzwyczaj duże poświęcenie do domu, domowego siedliska. Klan, miano rodowe baskijskie kojarzone jest z określonym domem, co więcej chyba że ów w tej chwili nie istnieje. Nazwiska te, przetłumaczone, brzmią często „na szczycie wzgórza”, czy też „w dole rzeki”, co określa pozycja rodowego siedliska. Świadczy to o dużym przywiązaniu Basków do swojej ziemi i ogromnie długiej tradycji osadnictwa. W przeciwieństwie do kultur Indoeuropejczyków, pierwotna cywilizacja Basków była pewnie matriarchalna, wszak w związku z wpływami sąsiednich ludów utraciła taki oblicze i dzisiaj wobec tym względem Baskowie nie różnią się od Hiszpanów. Pomimo to, stanowisko kobiety nieustannie była nieznacznie lepsza aniżeli na sąsiednich terytoriach. Wobec względem religii, baskijska zbiorowość ludzka od furt była ortodoksyjnie katolicka, choć dokładnie w ostatnich latach co do jednego z procesami sekularyzacji nabożność ta osłabła. Baskiem był założyciel zakonu jezuitów, Ignacio de Loyola. Mitologia Basków, obecna w licznych legendach i przekazach, wykazuje pewne odrębne cechy w stosunku do mitologii ludów indoeuropejskich. Najważniejszą boginią była Mari (a w takim przypadku nie Bóg, podczas gdy u ludów indoeuropejskich, właśnie księżniczka, symbolizująca zdolność do rozrodu), a jej mężem Sugaar. Byli to Bogowie kreacji i destrukcji, zamieszkujący w niedostępnych szczytach Pirenejów. Baskowie mają swojego człowiek śniegu, zamieszkującego w Pirenejach i zwanego Basajaun. Nie jest do końca jasne w jakim stopniu elementów w baskijskich legendach jest pogańskich, a jak bardzo pochodzi z czasów rzymskich i ze średniowiecza (skoro często zdarza się owszem, iż „pogańscy” monstrualny przyjmują w legendach świat chrześcijański itp.).
Tradycyjne baskijskie biegi łodzi rybackich
Sport. Jest bez liku tradycyjnych sportów baskijskich, np. biegi w łodziach rybackich (trainera), przeciąganie liny (sokatira), koszenie trawy kosą (segalaritza), różne formy wyścigów z głazami azali ich przenoszenia (dema), np. za pomocą zwierząt domowych, biegi psów pasterskich, przewożenie ciężarów na okres (txinga errute). Jest podobnie specjalna baskijska próbka walki (zipota). Corrida jest równie popularna, co w innych częściach Hiszpanii, nie bacząc na iż Obręb Basków przenigdy nie specjalizował się w hodowli byków. W Pampelunie, stolicy Nawarry, odbywa się co roku słynny zawody wyścigowe przedtem uciekającymi bykami, jedna z większych atrakcji turystycznych regionu (oryginalnie było to po prostu dyrygowanie byków na corridę ulicami miasta). Wielką pasją Basków pozostaje piłka nożna. W tym przypadku pełni płeć piękna funkcję nie właśnie rozrywkową, aliści i służy manifestowaniu uczuć narodowych. W okresie dyktatury Franco jeno na stadionach mogły wcale bezkarnie powiewać ikurriny. W regionie mają swoją siedzibę dwoje wielkie kluby: Athletic z Bilbao (założony w 1898 r., 8 tytułów mistrza Hiszpanii) i Real Sociedad z San Sebastian (założony w 1909 r., 2 tytuły mistrza Hiszpanii). Oba kluby opierają się na wychowankach z regionu: Real z prowincji Guipuzkoa, a Athletic z Bizkai. Drużyny w zasadzie nie zakupują zawodników zagranicznych (Athletic uczynił jeden odstępstwo). Wola klubu z San Sebastian, sprzed kilku lat, o złamaniu tej zasady została przyjęta niemal gdy „zszarganie baskijskiej tożsamości i zdradę narodowych interesów”. Plus transfery zawodników między oboma klubami są niezwykłą rzadkością. Kolarstwo również jest ogromnie popularne w Kraju Basków.
Euskera. Dyskurs euskera z drugiej ręki przez wokół 510 tys. osób w Hiszpanii. W samym Kraju Basków posługuje się zanim 460 tys. osób (22%), a jest wzięty 56% ludności. W prowincji Nawarra analogiczne liczby to 50 tys. użytkowników (9%), zna go zaś 70 tys. (13%). Na terytoriach francuskich wiedza euskery deklaruje naokoło 60 tys. osób. Za Basków uważają się niezupełnie wszyscy ludzie Kraju Basków, właśnie część mieszkańców Nawarry (nieco na północy tego regionu), a we Francji 700 tys. osób.
Emigracja baskijska Liczbę osób pochodzenia baskijskiego na emigracji w USA ocenia się na wokół 730 000. Zamieszkują oni głównie w takich stanach gdy Idaho i Kalifornia; pierwotnym zajęciem Basków na tych terenach była uprawa owiec (w USA później niektóre osoby pochodzenia baskijskiego zachowały dyskurs). Nieznana jest numer osób pochodzenia baskijskiego w krajach Ameryki Łacińskiej, wpływy baskijskie są aliści przede wszystkim silne w Chile i Argentynie (świadczy o tym niezmiernie duża numer osób o nazwiskach baskijskich). Wiodący prym ludowładczy prezydent Argentyny, Hipolito Yrigoyen, był pochodzenia baskijskiego, jednakowo kiedy prezydenci tego kraju Aramburu i Urquiza. Również Hi Guevara proch pochodzenie baskijskie.
Świadomość narodowa w Kraju Basków. Świadomość narodową w Kraju Basków wolno opisać cechy charakterystyczne przez następujące statystyki: Naokoło 40-50% populacji uważa się za „nacjonalistów”, choć nie jest w stanie owszem stwierdzić, co to oznacza. Naokoło 26% populacji uważa się „przed chwilą za Basków” (wśród nacjonalistów 65%) 69% zarówno za Basków, podczas gdy i Hiszpanów, a 7% za „przed chwilą” Hiszpanów. Ustosunkowanie się do ewentualnej niepodległości: 24% za, 35% „zależnie od warunki”, 30% naprzeciw. Stanowisko ów nie zmienia się doniośle od początku XX w. W ew. referendum w sprawie niepodległości 45% głosowałyby na nie, a 30% na owszem. Najwięcej zwolenników niepodległości jest w prowincji Guipuzkoa. Nastawienie do ETA: 60% odrzuca totalnie. Końcówka i odrzuca ETA, choć przyznaje, iż jej działania były słuszne w przeszłości. Drobny odsetki popiera ETA (najwięcej był w 1981 r. – 10%). Nastawienie do planu Ibarretxe. W ew. referendum 37% byłoby za, 29% wbrew, pozostałość nie przyszłaby do urn. Wolno wtedy wyciągnąć podanie, iż gros społeczeństwa Basków poparłaby rozwinięcie autonomii, choć sprzeciwiłaby się niepodległości.
Źródła: patrz sekcja historia.
Odrębność Basków: ekonomia
Śledząc historia rozwoju gospodarczego prowincji Bizkaia i Gipuzkoa wolno oznajmić, iż na przełomie XIX i XX wieku to właśnie baskijscy przedsiębiorcy stali się pionierami industrializacji całego kraju. Stworzyli z Kraju Basków nie przed chwilą prężne główny punkt finansowe regionu, wszak oraz rozwinęli całe gałęzie przemysłu: elektrycznego, hutnictwa stali, papierniczego i cementowego. Również po drugiej wojnie światowej regiony baskijskie przechodziły fazy szybkiego rozwoju gospodarczego. W trakcie podczas gdy w latach 1957-1967 Hiszpania w charakterze agregat rozwijała się w najwyższym w świecie Zachodu tempie 9%, w Kraju Basków było ono coraz szybsze. Ewolucja aspiracji narodowych Basków nie jest w takim razie efektem pauperyzacji narodu, azali ekonomicznej dyskryminacji. żwawo rozwijające się przedsiębiorstwa przemysłowe nie były instrumentem eksploatacji ludności baskijskiej przez „obcych”, ponieważ w większości należały do rodowitych Basków. Wyrazem pogłębienia się świadomości narodowej nie była podobnie chęć odseparowania się od Hiszpanii z uwagi na gama Kraju Basków. Odwrotnie, wśród magnatów przemysłu baskijskiego z trudem wolno było wyszperać zadeklarowanych radykalnych nacjonalistów. Przedsiębiorcy zdawali sobie sprawę z korzyści gospodarczych, jakie niosło dyrygowanie interesów na szerszą, ogólnokrajową skalę. Również i teraz są oni świadomi, gdy mocarny byłby wartość pełnego urzeczywistnienia niepodległościowych marzeń narodu Baskijskiego (szacuje się je w charakterze stały 10% obniżenie dochodu całego Kraju). System gospodarczy nie determinowała w takim razie baskijskich dążeń niepodległościowych. Źródeł tych wypada dążyć dokąd indziej. W wczesnych latach 70., podczas gdy rozpoczęła się kampania zbrojna o niezawisłość, Obrębek Basków był jednym z najbogatszych regionów Hiszpanii. Zajmował trzecią pozycję, z 17 regionów, w zakresie poziomu rozwoju gospodarczego liczonego wielkością dochodu per capita. Z końcem lat 90., po 30 latach intensywnego konfliktu politycznego i ekonomicznego, Obrębek Basków zajmował acz wówczas 6 pozycję. W tym okresie ucierpiała w wyniku działalności ETA nie właśnie populacja cywilna, aliści również baskijskie przedsiębiorstwa. Stały się one celem przemocy i rabunku, jaki proszek zaciemnić potrzeby finansowe ETA. Reakcją baskijskich biznesmenów było stopniowe ewakuacja Kraju i wycofywanie się z prowadzonych interesów. Funkcjonowanie w kraju wstrzymali dodatkowo inwestorzy zagraniczni, nie bacząc na, iż zamachy bombowe miały obszar we wszystkich regionach Hiszpanii. Jest do szczętu jasne, że główną przyczyną pogorszenia się gospodarczej pozycji Kraju Basków są wielorakie skutki działalności terrorystycznej. Brzeżek wszelako permanentnie wyróżnia się z innych regionów bogactwem. Wedle najnowszych raportów rozwój oszczędny w zeszłym roku wyniósł aż 3% (para lata temu było to 2,7%), czyniąc z Kraju Basków jeden z najdynamiczniej rozwijających się regionów Hiszpanii. Od 1995 roku średni przychód per capita w kraju rósł w tempie 6,9% w trakcie, podczas gdy w całej Hiszpanii iloraz ów wyniósł 6,4% Lata 90. to również pierwsza zasada rozwoju nowych branż, takich kiedy: telekomunikacja, azaliż wytwórczość komputerowy, napędzanego przede wszystkimi wydatkami z kasy publicznej a nie prywatnej. Ich stopień władze baskijskie ustaliły na poziomie przekraczającym średnią krajową. Powstały plany modernizacji przemysłowej metropolii Bilbo, wizytówką, którego miało stać się nowoczesne Muzeum Guggenheima. Postęp Kraju Basków byłby rzecz jasna w dużym stopniu szybszy, o ile nie destruktywny działanie działalności terrorystycznej. Związki budżetowo-finansowe łączące kategoria środkowy w Madrycie i osobny poziom baskijski jest dozwolone potwierdzić za specyficzne. Poziom baskijski jest narażony do składania corocznej daniny, cupo, na przedmiot państwa. Jej stopień ustala Madryt jak procent PKB. W latach 1997-2001 wynosił on 6,24% PKB. Kwoty pobrane przez państwo przeznacza się na wikt armii, komenderowanie polityki zagranicznej i ogólnokrajowe projekty infrastrukturalne, taki podczas gdy lotniska i porty. Obręb Basków ponosi całkowitą zadłużenia za zgromadzenie podatków. Ma on pełne system prawny ustalania ich struktury, ulg natomiast intensywności progresji podatkowej.
Baskowie i morze
Od średniowiecza Baskowie byli potentatami połowów ryb na Atlantyku i pochodnych przemysłów. W XII wieku byli specjalistami w zakresie wielorybnictwa, polując na wieloryby w Zatoce Biskajskiej. Zwierzęta te dostarczały mieszkańcom Europy wielu ważnych surowców (sadło wielorybi, spermacet, ambra, fiszbin). W charakterze wigor wielorybnicza zyskali także poważanie innych krajów: Brytyjczycy korzystali z ich usług w tym zakresie w okolicach Spitsbergenu, do polowań na wieloryby grenlandzkie. Z czasami Baskowie zaczęli się emitować raz po raz potem, a w XVI wieku dotarli do Nowej Fundlandii. W poszukiwaniu nowych łowisk Baskowie dotarli do Ameryki Północnej, do której wybrzeży migrują w okresie letnim wieloryby.
Sławni Baskowie
- św. Ignacy Loyola – założyciel zakonu jezuitów
- Juan Sebastián Elcano – po śmierci Magellana, komendant pierwszej wyprawy wokół świata
- Bixente Lizarazu – piłkarz, gracz m.in. Bayernu Monachium i reprezentacji Francji.
- Iban Mayo – jeden z czołowych kolarzy świata
- Maurice Ravel - kompozytor, pianista
Zobacz też
Zobacz galerię na Wikimedia Commons:
Baskowie
- Kraj Basków
- Mitologia baskijska
- wielorybnictwo
- Baskijska Wikipedia.
